Akarsu sistemleri, dünyayı küresel ve yerel ölçekte etkileyen yer kabuğu hareketlerine en hızlı tepki veren sistemlerin başında gelmektedir. Bu etki, nehirlerin yataklarını kazma oranları ve taşıdıkları sedimenti depolama biçimleri ile flüvyal sistemlerce kaydedilir. Böylece, akarsu depolarının sedimantolojik, jeomorfolojik ve kronolojik özelliklerinden faydalanılarak bir bölgenin coğrafi evrimi ortaya konulabilir. Çalışmamıza konu olan Murat Nehri, Türkiye’nin en önemli tektonik alanlarından biri olan Doğu Anadolu Bölgesi’nde yer almaktadır. Büyük oranda Muş Havzası’nı drene eden bu nehrin depoları (sekiler), havzanın tektonik ve jeomorfolojik geçmişini kaydeden bir arşiv niteliğindedir. Bu nedenle, söz konusu havzanın coğrafi evrimini ortaya koymak amacıyla, Murat Nehri’ne ait flüvyal sedimentlerin güncel nehir seviyesinden olan yükseklikleri, öncelikle bir GPS yardımıyla ölçülmüş, nehrin eski yatak seviyeleri ortaya çıkarılmış ve bu depoların yaşları OSL (Işık Uyarımlı Lümnisans) yöntemi ile tespit edilmiştir. Bu yöntem (OSL analizi), akarsu sedimentleri içerisindeki kumlarda bulunan kuvars mineralinin, bünyesinde biriktirdiği ışık miktarının hesaplanmasına dayanmaktadır. Bu oran, depoların (sekilerin) yükseklik ölçümüyle birlikte, nehrin eski yatağının yaşını ve günümüze kadar ki kazılma oranını vermektedir. Nehrin yatağını derine kazma oranı ise yer kabuğunun yükselim oranı anlamına gelmektedir. Buna kapsamda, Murat Nehri vadisi, yatağını en azından üç kez derine kazarak 3 seki seviyesi oluşturmuştur. Bu sekilerden en yaşlı depo (S1), tarihlendirme için uygun numune vermediği için analiz edilememiştir. Ancak bir sonraki seviyenin (S2) yaşına göre, Muş Havzası’nın batı bölümü son 25.000 yılda 0.6 mm yükselmiş, bu yükselim, 6500 yıl önce en genç seki deposunun da oluşmasının ardından, günümüze kadar aynı oranda (0.6 mm/yıl) devam etmiştir. Havzanın doğu bölümü ise tektonik bir çökme süreci (sübsidans) geçirmektedir.

Keywords - Muş Havzası, Murat Nehri, akarsu sekisi, OSL tarihlendirme analizi, tektonik yükselim oranı

[1] Antoine P., Lautridou J.P., Laurent M. Long-term fluvial archives in NW France: response of the Seine and Somme rivers to tectonic movements, climatic variations and sea-level changes. Geomorphology 33, 183–207. 2000.

[2] Atalay İ. Muş Ovası ve Çevresinin Jeomorfolojisi ve Toprak Coğrafyası, Ege Üniversitesi yayınları, İzmir, 1983.

[3] Erol, O. Dördüncü Çağ (Kuaterner) Jeoloji ve Jeomorfolojisinin Ana Çizgileri, Ankara Üni. DTCF yay. No: 289, Sayı: 13, Ankara, 1979.

[4] Muş İli Doğa Turizmi Master Planı, 2013.

[5] Sözeri T. Muş civarı Burdigaliyen kireçtaşlarının fasiyes ve rezervuar özelliklerinin incelenmesi, Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü basılmamış yüksek lisans tezi, 2007.

[6] Sönmez E. Muş Ovası ve çevresinin arazi kullanımı, İstanbul Üni. Sosyal Bilimler Enstitüsü basılmamış yüksek lisans tezi, 2005.

[7] Şaroğlu, F., ve Güner, Y. “Doğu Anadolu’nun Jeomorfolojik Gelişiminde Etki Eden Öğeler: Jeomorfoloji, Tektonik, Volkanizma İlişkileri” T.J.K.B. Cilt: 24, Sayı: 2 Ankara, 1981.

[8] Şaroğlu, F ve Yılmaz, Y. “Doğu Anadolu’nun Neotektoniği ve İlgili Mağmatizması” T.J.K.B. Ketin Sempozyumu, Ankara, 1984.

[9] Vandenberghe J. Climatic change and landscape development: an example from the past. Catenas supplement 22, 73-83, Cremblinge, 1992.

[10] Westaway R., Maddy D., Bridgland D. Flow in the lower continental crust as a mechanism for the Quaternary uplift of south-east England: constraints from the Thames terrace record. Quaternary Science Reviews, 21, 559–603, 2002.