İstanbul’da Alçak Katlı Apartmanlaşma Sürecindeki Değişimin Mekan Dizimsel ve Anlamsal Olarak İrdenlemesi : 1930-2020 Dönemi

Konut, yalnızca fiziksel bir yapı değil; kültürel kodların, toplumsal yeniden üretimin ve siyasi manzaraların canlı bir yansımasıdır. İstanbul'un sürekli değişen bağlamında konut kavramı; kültürel dinamikler, toplumsal yapılar, bireyselleşme, teknolojik gelişmeler ve otoriter yönetim anlayışının etkisiyle sürekli dönüşmekte ve yeniden tanımlanmaktadır. Bu araştırma, 1980'den 2020'ye kadar İstanbul'daki apartman daire planlarının geçirdiği evrimi eleştirel bir bakış açısıyla analiz etmeyi amaçlamaktadır. Çalışma, söz konusu değişimleri mekân dizimi (spatial syntax) merceğinden inceleyerek, mekânsal algı ve kavrayışa dair incelikleri derinlemesine ele almaktadır. İstanbul, son kırk yıl içinde köklü kentsel ve kültürel dönüşümlere sahne olmuştur. Artan nüfus yoğunluğu, ekonomik büyüme, altyapı iyileştirmeleri ve kentsel yeniden yapılandırma süreçleriyle şekillenen bu değişim dönemi, kentteki konut gelişiminin kronolojik olarak incelenmesini bilhassa ilgi çekici kılmaktadır. Çalışma, az ve orta katlı apartman yapılarındaki konut içi mekânlara odaklanmakta ve günlük yaşam pratiklerinin değişen örüntülerini irdelemektedir. Araştırma; kültürel kimlik, siyasi etkiler ve otorite bağlamında, bir arada yaşama, mahremiyet ve toplumsal yapı arasındaki etkileşimin bir tezahürü olarak konut içi mekânların dönüşümünü incelemektedir. Bu analizi gerçekleştirmek üzere, mimarların yayımlanmış çalışmaları temel alınarak İstanbul'daki 20 apartman konut projesi seçilmiştir. Söz konusu seçim, belirli bir mimari nitelik düzeyindeki konut içi mekân planlarına dair odaklanmış bir analiz sunmayı amaçlamaktadır. Projelerin yer aldığı mahalleler, ağırlıklı olarak orta ve orta-üst sosyoekonomik katmanlarda bulunmaktadır. Araştırma, bu apartman planlarının tasarımındaki mekânsal kavrayışı çözümlemek ve anlamak amacıyla, mekân dizimi yönteminin görsel-çizgesel (visual-graph) analiz tekniğini kullanmaktadır. Bu yöntem, konut içi mekânlar arasındaki ilişkinin hem sözdizimsel hem de anlamsal açıdan incelikli bir şekilde ele alınmasına olanak tanımaktadır. Aynı zamanda çalışma, siyasi ve ekonomik faktörlerin etkisiyle ev kavramının değişen anlamının, konutun sembolik ifadesinde nasıl tezahür ettiğini de incelemektedir. Sonuç olarak araştırma, 1980-2020 dönemindeki konut içi mekânların —özellikle oturma, yemek hazırlama ve uyuma gibi alt bölgelerin— farklı mimari kurgular içinde konumlanma ve hiyerarşi açısından bir değişim eğilimi gösterdiğini ortaya koymaktadır.

Housing is not merely a physical structure but a vivid representation of cultural codes, social reproduction, and political landscapes. In the evolving context of Istanbul, the concept of housing continually transforms and is redefined, influenced by shifting cultural dynamics, social structures, individualism, technological advancements, and authoritative governance. This research aims to critically analyze the evolution of apartment layouts in Istanbul from 1980 to 2020. It explores these changes through the lens of spatial syntax, delving into the nuances of spatial perception and recognition. Over the past four decades, Istanbul has witnessed profound urban and cultural metamorphoses. This period of change, marked by escalating population density, economic growth, infrastructural advancements, and urban redevelopment, makes a chronological examination of housing developments in the city particularly compelling. The study focuses on the domestic spaces within low-rise and mid-rise apartment buildings, scrutinizing the evolving patterns of daily activities. It investigates the transformation of domestic spaces as a manifestation of the interplay between co-existence, privacy, and social structure, framed within the contexts of cultural identity, political influences, and authority. To conduct this analysis, 20 apartment housing projects in Istanbul were selected, based on the published works of architects. This selection aims to provide a focused analysis of domestic space plans at a specific level of architectural distinction. The neighborhoods where these projects are located predominantly fall within the mid to mid-upper socioeconomic stratum. The research employs a visual-graph analysis of spatial syntax to dissect and understand spatial recognition in the design of these apartment housing plans. This methodology allows for a nuanced exploration of the relationship between domestic spaces, both syntactically and semantically. Simultaneously, it examines how the evolving significance of homes, under the impact of political and economic factors, manifests in the symbolic expression of dwelling. In conclusion, the study observes that the domestic spaces of the 1980-2020 period, specifically the sub-zones of living, cooking, and sleeping, demonstrate a tendency to shift in their positioning and hierarchy within diverse architectural configurations.