Erken Cumhuriyet Dönemi Sembollerinden Samsun Gazi Parkı’nın Değerlendirilmesi

Türkiye mimarlık tarihinde önemli bir yeri olan cumhuriyet dönemi mimarlığı, yeni bir devletin inşasını temsil etmenin yanı sıra, Türkiye Cumhuriyetindeki sosyal yaşamın değişimini de göstermektedir. Yönetim biçimi olarak Cumhuriyet’in kabul edilmesiyle birlikte pek çok alanda reformlar yapılmış, yeni mekân gereksinimlerinin karşılanması için kent ve yapı ölçeğinde planlamalar hızlanmıştır. Şehir planlamalarında seküler kamusal mekân oluşturma gereksinimi, ülke genelinde her yerleşim yeri için planlanmış parkların gelişmesini sağlamıştır. Parklar, toplumun dinlenme, eğlenme, egzersiz yapma gibi ortak ihtiyaçlarını gidermenin yanı sıra cumhuriyet sonrası sosyal yaşamın sembollerinden biri olmuştur. Osmanlı Devleti’nin son yıllarında çok az sayıda bulunan halka açık yeşil alanlar, cumhuriyetin ilan edilmesinden sonra yepyeni bir ideolojik anlam kazanarak, ülkenin her yerinde yapılmaya başlanmış ve kent yaşamının vazgeçilmez parçasından biri olmuştur. Parklar, yeşil alana sahip olmanın yanı sıra, içinde anıt, havuz gibi öğeler bulundurabilen hatta spor salonu, gazino binası gibi yapı öğelerine sahip olabilen kamusal mekânlar olarak da karşımıza çıkmaktadır. Cumhuriyet dönemi parkları, barındırdıkları ideolojik anlamla birlikte, birçok şehirde aynı dönemlerde tasarlanmış olmaları, halkın ihtiyaçlarını ve dönemin kent planlamalarını ve mimarisini yansıtmaları açısından önemlidir. Köklü bir tarihe sahip olan birçok millete ev sahipliği yapmış olan Samsun şehri, Atatürk’ün yola çıkarak bağımsızlık mücadelesini başlattığı şehir olmasından dolayı cumhuriyetin sembollerinden biridir. Cumhuriyetin ilk yıllarında yapılmış olan Samsun Gazi Parkı, mevcut konumunu koruyarak, değişimler gözlense de günümüze kadar gelmiştir. Bu bildiride, Gazi Parkı’nın yapım yılına, konumuna, eski kullanımına, yapıldığı çevre ile ilişkisine, içinde bulunan peyzaj ve yapı öğelerine, günümüzdeki kullanım durumuna yer verilecek ve değerlendirilmesi yapılacaktır.  

Republican architecture, which holds a significant place in the history of Turkish architecture, represents not only the construction of a new state but also the transformation of social life in the Republic of Turkey. With the adoption of the Republic as the form of government, reforms were implemented in many areas, and planning at the city and building scale accelerated to meet new spatial needs. The need to create secular public spaces in urban planning led to the development of planned parks for every settlement throughout the country. Parks, in addition to meeting the common needs of society such as rest, recreation, and exercise, have become one of the symbols of post-republican social life. Public green spaces, which were very few in number during the last years of the Ottoman Empire, gained a completely new ideological meaning after the proclamation of the Republic, and began to be built throughout the country, becoming an indispensable part of urban life. Parks, besides having green spaces, can also be public spaces containing elements such as monuments and pools, and even structures such as sports halls and casino buildings. Republican-era parks are important because of the ideological meaning they contain, the fact that they were designed in many cities during the same period, and their reflection of the needs of the public and the urban planning and architecture of the period. Samsun, a city with a deep-rooted history and home to many nations, is one of the symbols of the Republic because it is the city where Atatürk started the struggle for independence. Samsun Gazi Park, built in the early years of the Republic, has survived to the present day, although changes have been observed. In this paper, the year of construction, location, former use, relationship with the environment in which it was built, the landscape and structural elements within it, and its current use will be discussed and evaluated.