Mekânsal Davranışta Etkin Olan Psikososyal Faktörlerin Kentsel Açık Mekânlarda Gözlemlenmesi

Mekânın kullanılması ve deneyimlenmesinde etkin olan psiko-sosyal faktörler çevre-davranış araştırmalarında önemli bir yer tutmaktadır. Mahremiyet, kişisel mekân, kendileme, tercih gibi mekânsal davranış türleri ve bunların oluşumunayönelik mekânsal/fiziksel, sosyal ve kültürel faktörlerin anlaşılması tasarlanan çevrelerin insan ihtiyaçlarını karşılamasıbakımından önemlidir. Böylece mekânsal davranışa yönelik bilgileri tasarım sürecine ve mekânın üretimine dâhil ederekkullanım düzeyi yüksek yerler ortaya koyulabilir. Bu nedenle sosyalleşme düzeyi yüksek olan kentsel açık mekânlarınoluşturulmasında psikososyal faktörlerin göz önünde bulundurulması gerekir. Ağırlık olarak kapalı mekanlarlada araştırılan bupsikososyal davranış türleri kentsel açık mekânlarda gözlemlenerek; mekânın nasıl kullanıldığı, nerelerin daha çok tercihedildiği, buraların fiziksel özelliklerinin neler olduğu, hangi fiziksel özelliklerin nasıl kullanıldığı gibi bilgilere ulaşılabilir vebu bilgiler tasarımların yönlendirmesinde kullanılabilir. Buna ilişkin araştırmalar Avrupa ve başka bazı ülkelerde kentsel açıkmekânların kullanımını artırmak amacıyla yürütülürken ülkemizde özellikle peyzaj mimarlığı çalışmalarında psikososyalfaktörlere ve mekân etkileşimine yönelmek çok yaygın değildir. Bu tür çalışmaların yaygınlaştırılması ülkemizin sosyo-kültürel özellikleri bağlamında kentsel açık mekânların iyileştirilmesine katkıda bulunabilir. Aynı zamanda açık mekânlarınkullanımını teorik bir yapıya oturtarak gözlemlemek tüm peyzaj mimarları için iyi bir öğrenme aracı olacaktır. Bu bağlamda buçalışmada Trabzon kent merkezinin en yoğun kullanılan yaya alışveriş sokağı olan Uzun Sokak’ta davranış gözlemiyürütülmüş, insanların beklemek için kullandıkları yerler incelenmiştir. Sonuçlar mekânının oluşumuyla ortaya çıkan kenarlar, sınırlar, nişler gibi konumlar ve mekânın içinde yer alan bitkiler, saksılar, çöp-aydınlatma elamanı gibi donatıların yakınlarınıninsanların beklemek için tercih ettikleri yerler olduğunu, insanların mekân içinde konumlanırken kendilerini mekânın fizikselözellikleriyle desteklemeye çalıştığını göstermiştir. Bu konuda yurt dışında yürütülen çalışmalarla benzer bulgular saptanmıştır.  

Psychosocial factors that influence the use and experience of space hold a significant place in environmental-behavioral research. Understanding spatial behaviors such as privacy, personal space, self-discovery, and preference, and the spatial/physical, social, and cultural factors that contribute to their formation, is crucial for designed environments to meet human needs. Thus, by incorporating information on spatial behavior into the design process and the creation of spaces, highly utilized areas can be developed. Therefore, psychosocial factors should be considered when creating urban open spaces with high levels of socialization. By observing these psychosocial behaviors, which are primarily researched in enclosed spaces, in urban open spaces, information can be obtained on how the space is used, which areas are preferred more, what the physical characteristics of these areas are, and how these physical characteristics are used. This information can then be used to guide design. While research on this topic is being conducted in Europe and some other countries to increase the use of urban open spaces, in our country, focusing on psychosocial factors and spatial interaction, especially in landscape architecture studies, is not very common. Expanding such studies could contribute to the improvement of urban open spaces within the context of our country's socio-cultural characteristics. At the same time, observing the use of open spaces by establishing a theoretical framework would be a good learning tool for all landscape architects. In this context, behavioral observations were conducted in Uzun Sokak, the most heavily used pedestrian shopping street in Trabzon city center, and the places people use to wait were examined. The results showed that the edges, boundaries, niches, and locations created by the formation of the space, as well as the areas near plants, pots, and fixtures such as waste and lighting elements within the space, are the preferred waiting areas for people. It was also shown that people try to support themselves with the physical characteristics of the space while positioning themselves within it. Similar findings have been obtained in studies conducted abroad on this subject.