Yerkabuğunun bölgesel yükseliminin tespitinde akarsu depolarının kullanımı: Murat Nehri örneği (Muş Havzası)

Akarsu sistemleri, dünyayı küresel ve yerel ölçekte etkileyen yer kabuğu hareketlerine en hızlı tepki veren sistemlerin başında gelmektedir. Bu etki, nehirlerin yataklarını kazma oranları ve taşıdıkları sedimenti depolama biçimleri ile flüvyal sistemlerce kaydedilir. Böylece, akarsu depolarının sedimantolojik, jeomorfolojik ve kronolojik özelliklerinden faydalanılarak bir bölgenin coğrafi evrimi ortaya konulabilir. Çalışmamıza konu olan Murat Nehri, Türkiye’nin en önemli tektonik alanlarından biri olan Doğu Anadolu Bölgesi’nde yer almaktadır. Büyük oranda Muş Havzası’nı drene eden bu nehrin depoları (sekiler), havzanın tektonik ve jeomorfolojik geçmişini kaydeden bir arşiv niteliğindedir. Bu nedenle, söz konusu havzanın coğrafi evrimini ortaya koymak amacıyla, Murat Nehri’ne ait flüvyal sedimentlerin güncel nehir seviyesinden olan yükseklikleri, öncelikle bir GPS yardımıyla ölçülmüş, nehrin eski yatak seviyeleri ortaya çıkarılmış ve bu depoların yaşları OSL (Işık Uyarımlı Lümnisans) yöntemi ile tespit edilmiştir. Bu yöntem (OSL analizi), akarsu sedimentleri içerisindeki kumlarda bulunan kuvars mineralinin, bünyesinde biriktirdiği ışık miktarının hesaplanmasına dayanmaktadır. Bu oran, depoların (sekilerin) yükseklik ölçümüyle birlikte, nehrin eski yatağının yaşını ve günümüze kadar ki kazılma oranını vermektedir. Nehrin yatağını derine kazma oranı ise yer kabuğunun yükselim oranı anlamına gelmektedir. Buna kapsamda, Murat Nehri vadisi, yatağını en azından üç kez derine kazarak 3 seki seviyesi oluşturmuştur. Bu sekilerden en yaşlı depo (S1), tarihlendirme için uygun numune vermediği için analiz edilememiştir. Ancak bir sonraki seviyenin (S2) yaşına göre, Muş Havzası’nın batı bölümü son 25.000 yılda 0.6 mm yükselmiş, bu yükselim, 6500 yıl önce en genç seki deposunun da oluşmasının ardından, günümüze kadar aynı oranda (0.6 mm/yıl) devam etmiştir. Havzanın doğu bölümü ise tektonik bir çökme süreci (sübsidans) geçirmektedir.

Fluvial systems head the systems which response fastly to tectonic movements which affect the earth locally and globally. This effect is recorded by the fluvial systems by means of the river’s incision rates and the deposition styles of river’s sediments. Thus, it can be revealed the geographical evolution of a region, using the sedimentological, geomorphological and chronological features of these sediments. The Murat River that is the subject of this study takes place in the East Anatolia region that is one of the most important tectonic areas of Turkey. This river mainly drains the Muş Basin and it’s deposits (the terraces) are an archives which record the tectonic and geomorphological evolution of the basin. Therefore, in order to reveal the geographical evolution of the Muş Basin, we measured the altitudes of the rivers sediments from curret river bed, using a GPS, and determined the older bed levels of the river. Finally we accounted the ages of the river deposits, using OSL dating analysis (Optically Stimulated Luminescence). This method (OSL) is based on the calculating of the light rate that accumulates in the quvartz minerals which are founded in river sands. This light rate together with the measuring of the terrace levels, gives the age of the former river bed and the fluvial incision rate until today. The incision rate is equal to the uplift rate of the earth. In this context, Murat River generated three terrace levels, cutting depthly its bed at least three times. The oldest deposit in these three terraces (T1), couldn’t analysed because of its unsuitable sediments. But according to the age of the leter terrace level (T2), the western part of the Muş Basin has uprised 0.6 mm/year since 25.000 years. After the forming of the youngest terrace level (6500 years ago), this uprising have continued with the same rate (0.6 mm/year) until present day. Correspondingly the eastern part of the basin has tectonic subsidance.