T5 ve T7 Isıl İşlemlerinin Zn-15Al-3Cu-1Si Alaşımının Yağlı Çalışma Koşullarındaki Sürtünme ve Aşınma Özelliklerine Etkilerinin İncelenmesi

Bu çalışmada kokil kalıba döküm yöntemiyle üretilen Zn-15Al-3Cu-1Si alaşımına T5 ve T7 ısıl işlemleri uygulandı. Alaşımın dökülmüş ve ısıl işlem görmüş durumlardaki numunelerinin içyapıları taramalı elektron mikroskobu (SEM) ve enerji dispersif spektrometresi (EDS) ile incelendi. Söz konusu numunelerin sertlikleri Rockwell F yöntemi ile ölçüldü, mukavemet ve süneklik değerleri ise bir üniversal deney makinesinde yapılan çekme deneyi yardımıyla belirlendi. Sürtünme ve aşınma deneyleri blok-disk esaslı bir deney düzeneğinde gerçekleştirildi. Elde edilen sonuçlar, piyasadan temin edilen SAE 660 bronzundan aynı koşullarda elde edilen bulgular ile karşılaştırıldı. Zn-15Al-3Cu-1Si alaşımının dökülmüş durumdaki içyapısının dendritik β, ötektik β+ η, ötektoid α + η ve ε fazlarının yanı sıra birincil silisyum parçacıklarından oluştuğu görüldü. T5 ısıl işleminin alaşımın dendritik yapısını etkilemediği, ancak ε fazının parçalanarak boyutunun küçülmesine yol açtığı gözlendi. T7 ısıl işlemi sonunda ise Zn-15Al-3Cu-1Si alaşımının dendiritik yapısının tamamen ortadan kalkarak bunun yerini α ve η fazlarından oluşan ince taneli bir yapının aldığı, ε fazının ise kısmen dönüştüğü görüldü. T5 ve T7 ısıl işlemlerinin Zn-15Al-3Cu-1Si alaşımının sertlik, çekme dayanımı, kopma uzaması ve aşınma direnci değerlerini farklı oranlarda azalttığı gözlendi. Ancak Zn-15Al-3Cu-1Si alaşımının hem dökülmüş hem de ısıl işlem görmüş durumlarda SAE 660 bronzundan daha yüksek aşınma direnci sergilediği görüldü.  

In this study, Zn-15Al-3Cu-1Si alloy was produced by permanent mold casting and subjected to T5 and T7 heat treatments. The microstructures of the as-cast and heat treated samples of the alloy were studied by scanning electron microscopy (SEM) and energy dispersive spectrometry (EDS) analysis. The hardness of the alloy samples were measured by Rockwell F method and their strength and ductility values were determined with the tensile tests performed with a universal test machine. Friction and wear tests were carried out with a block-on-disk type test machine. The results were compared with those obtained from SAE 660 bronze under the same test conditions. The microstructure of Zn-15Al-3Cu-1Si alloy in the as-cast condition consisted of β, eutectic β + η, eutectoid α + η and ε phases together with primary silicon particles. T5 heat treatment had no effect on the dendritic microstructure of the alloy, but decreased the size of ε phase by breaking it into pieces. T7 heat treatment removed the dendritic microstructure of Zn-15Al-3Cu-1Si alloy and produced a fine-grained structure consisting of α and η phases. This heat treatment also resulted in partial decomposition of ε phase. Results showed that both T5 and T7 heat treatments cause considerable amount of reductions in hardness, tensile strength, elongation to fracture and wear resistance of Zn-15Al-3Cu-1Si alloy. However, this alloy exhibited higher wear resistance than SAE 660 bronze in both as-cast and heat treated conditions.